{"id":184,"date":"2025-03-01T22:54:40","date_gmt":"2025-03-01T22:54:40","guid":{"rendered":"https:\/\/demo.themespiral.com\/freenews\/?p=1"},"modified":"2025-03-01T22:54:40","modified_gmt":"2025-03-01T22:54:40","slug":"hello-world-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/qarabagxeber.az\/?p=184","title":{"rendered":"Qaraba\u011f\u0131n tarixi"},"content":{"rendered":"\n<p>Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim tarixi b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. Bu b\u00f6lg\u0259 Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 il\u0259 K\u00fcr v\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razini \u0259hat\u0259 edir. B\u0259zi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, &#8220;Qaraba\u011f&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131 VII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f, XII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n is\u0259 geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. &#8220;Qaraba\u011f&#8221; &#8220;qara&#8221; v\u0259 &#8220;ba\u011f&#8221; t\u00fcrk-Az\u0259rbaycan s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259lmi\u015fdir (&#8220;qara&#8221; s\u00f6z\u00fc t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan dilind\u0259, r\u0259ng bildirm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, &#8220;b\u00f6y\u00fck&#8221;, &#8220;qal\u0131n&#8221;, &#8220;s\u0131x&#8221; m\u0259nas\u0131nda da i\u015fl\u0259nir). T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar &#8220;Qaraba\u011f&#8221;\u0131n &#8220;b\u00f6y\u00fck ba\u011f&#8221;, &#8220;s\u0259fal\u0131 ba\u011f&#8221; m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dildiyini d\u0259 bildirirl\u0259r. B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259si &#8220;Arsax&#8221; adland\u0131r\u0131l\u0131r. Etimoloji ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, &#8220;Arsax&#8221; s\u00f6z\u00fc d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n q\u0259dim t\u00fcrk etnoslar\u0131ndan biri olan saklarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. &#8220;Arsax&#8221; &#8220;\u0259r&#8221; v\u0259 &#8220;sak&#8221; s\u00f6zl\u0259rinin birl\u0259\u015fm\u0259si (&#8220;sak \u0259ri&#8221;) kimi d\u0259 izah olunur. Qaraba\u011f t\u0259kc\u0259 Az\u0259rbaycan\u0131n deyil, el\u0259c\u0259 d\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n \u0259n q\u0259dim tarix\u0259 malik diyarlar\u0131ndand\u0131r. Az\u0131x ma\u011faras\u0131nda (Fizuli rayonu) tap\u0131lan insan m\u0259sk\u0259ni v\u0259 \u0259n q\u0259dim insan\u0131n qal\u0131qlar\u0131 (&#8220;Az\u0131xantrop&#8221; v\u0259 ya &#8220;Az\u0131x adam\u0131&#8221;) bu b\u00f6lg\u0259nin Aral\u0131q d\u0259nizi v\u0259 \u015e\u0259rqi Afrika il\u0259 birlikd\u0259 m\u00fcasir insanlar\u0131n meydana g\u0259ldiyi m\u0259kanlardan oldu\u011funu s\u00f6yl\u0259m\u0259y\u0259 \u0259sas verir. Az\u0131x\u0131n alt \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259rind\u0259n a\u015fkar edilmi\u015f \u0259m\u0259k al\u0259tl\u0259ri Quru\u00e7ay m\u0259d\u0259niyy\u0259ti adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. 1968 ild\u0259 Az\u0131x ma\u011faras\u0131ndan az\u0131xantrop adland\u0131r\u0131lan ibtidai insan\u0131n (350-400 min il \u0259vv\u0259l ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r) alt \u00e7\u0259n\u0259 s\u00fcm\u00fcy\u00fcn\u00fcn bir hiss\u0259si tap\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Da\u015f d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn sonrak\u0131 tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259m\u00e7inin Eneolit (e.\u0259. 6-4-c\u00fc minillikl\u0259r), Tunc v\u0259 ilk D\u0259mir (e.\u0259. IV minilliyin ortalar\u0131 &#8211; I minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259ri) d\u00f6vrl\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n h\u0259yat\u0131nda ciddi d\u0259yi\u015fiklik ba\u015f vermi\u015fdir. Son Tunc v\u0259 ilk D\u0259mir d\u00f6vr\u00fc (e.\u0259. 12-7-ci \u0259srl\u0259r) Xocal\u0131-G\u0259d\u0259b\u0259y m\u0259d\u0259niyy\u0259ti ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0 Antik v\u0259 erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259 Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin (e.\u0259. IV &#8211; eram\u0131z\u0131n VII \u0259sri) m\u00fch\u00fcm vilay\u0259tl\u0259rind\u0259n biri idi. Albaniya d\u00f6vl\u0259tind\u0259 xristianl\u0131q r\u0259smi din kimi q\u0259bul edildikd\u0259n sonra, bu din Qaraba\u011fda, x\u00fcsusil\u0259 onun da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rind\u0259 d\u0259 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. \u018fr\u0259b istilalar\u0131 (VII-IX \u0259srl\u0259r), x\u00fcsusil\u0259 Albaniya d\u00f6vl\u0259tinin s\u00fcqutu (705-ci il) Qaraba\u011f\u0131n h\u0259yat\u0131na da ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rdi. \u018fr\u0259b istilalar\u0131nad\u0259k Qaraba\u011f\u0131n tarixi \u0259razisind\u0259 \u0259hali etnik bax\u0131mdan eyni k\u00f6kd\u0259n oldu\u011fu halda, i\u015f\u011faldan sonra v\u0259ziyy\u0259t d\u0259yi\u015fdi. Xilaf\u0259tin Az\u0259rbaycan \u00fc\u00e7\u00fcn faci\u0259li siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 xristianl\u0131\u011f\u0131n yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da\u011fl\u0131q hiss\u0259d\u0259 Alban kils\u0259sinin m\u00f6vqeyi z\u0259ifl\u0259di. Bundan istifad\u0259 ed\u0259n erm\u0259ni qriqorian kils\u0259si dini \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fc \u0259l\u0259 ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Bel\u0259likl\u0259, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 xristian albanlar aras\u0131nda qriqorianl\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait yarand\u0131 v\u0259 bununla da, Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 \u0259halinin qriqorianla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, daha sonra is\u0259 erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259si prosesi ba\u015fland\u0131. \u018fr\u0259b xilaf\u0259tinin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan \u015e\u0259ddadil\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin (975-1075), B\u00f6y\u00fck S\u0259lcuq imperatorlu\u011funun (XI \u0259srin ortalar\u0131- XII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri), Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259ri d\u00f6vl\u0259tinin (1136-1225) hakimiyy\u0259ti alt\u0131nda oldu. XII \u0259srin sonu- XIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 alban Xa\u00e7\u0131n knyazl\u0131\u011f\u0131 yarand\u0131. Sonralar onun \u0259razisind\u0259, Xa\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fc d\u0259 daxil olmaqla, Qaraba\u011f-Alban m\u0259liklikl\u0259ri [Xa\u00e7\u0131n, V\u0259r\u0259nd\u0259, Dizaq, G\u00fcl\u00fcstan] yarand\u0131. Qaraba\u011f XIII-XIV \u0259srl\u0259rd\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 Monqol imperiyas\u0131n\u0131n, XIV \u0259srin sonu &#8211; XV \u0259srd\u0259 Teymuril\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 idi. \u015eirvan h\u00f6kmdar\u0131 I \u0130brahim [1382-1417] Qaraba\u011f\u0131n d\u00fcz\u0259nlik hiss\u0259sini \u00f6z torpaqlar\u0131na birl\u0259\u015fdir\u0259 bilmi\u015fdi. Qaraba\u011f XV-XVIII \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan Qaraqoyunlu (1410-1468), A\u011fqoyunlu (1468-1501), S\u0259f\u0259vil\u0259r (1501-1736) d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259si idi. S\u0259f\u0259vil\u0259r Qaraba\u011f torpaqlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6v halda Qaraba\u011f v\u0259 ya G\u0259nc\u0259 b\u0259yl\u0259rb\u0259yiliyind\u0259 birl\u0259\u015fdirmi\u015fdil\u0259r. S\u0259f\u0259vi-Osmanl\u0131 m\u00fcharib\u0259l\u0259ri d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 (1514-1555, 1578-1590 v\u0259 s.) Qaraba\u011f \u0259ld\u0259n-\u0259l\u0259 ke\u00e7mi\u015fdi. 1590 il m\u00fcqavil\u0259sind\u0259n sonra Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibin\u0259 qat\u0131lan Qaraba\u011f torpaqlar\u0131nda siyah\u0131yaalma n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fcf\u0259ss\u0259l d\u0259ft\u0259r t\u0259rtib edilmi\u015fdi (1593). H\u0259min m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f \u0259yal\u0259ti 5 sanca\u011fa, 36 nahiy\u0259y\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcrd\u00fc. Dini m\u0259nsubiyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 \u0259halinin 61%-i m\u00fcs\u0259lman, qalan\u0131 is\u0259 qeyri-m\u00fcs\u0259lman idi. Qeyri-m\u00fcs\u0259lman \u0259hali xristianla\u015fm\u0131\u015f (v\u0259 qriqorianla\u015fmaqda olan) albanlar idi. S\u0259f\u0259vi d\u00f6vl\u0259tinin z\u0259ifl\u0259m\u0259si XVIII \u0259srin I r\u00fcb\u00fcnd\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n \u0130ran, Rusiya v\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri aras\u0131nda b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259si il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ndikd\u0259, Qaraba\u011f Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tinin t\u0259rkibind\u0259 qalm\u0131\u015fd\u0131. Bu d\u00f6vr\u0259 aid siyah\u0131yaalman\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri, daha do\u011frusu, Osmanl\u0131 d\u0259ft\u0259rl\u0259ri d\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n b\u00f6lg\u0259nin \u0259sas \u0259halisi oldu\u011funu s\u00fcbut edir. Hesablamalara g\u00f6r\u0259, 1727 ild\u0259 G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tind\u0259ki 122 min n\u0259f\u0259r\u0259d\u0259k \u0259halinin 80,3 min n\u0259f\u0259ri (66%) az\u0259rbaycanl\u0131lar, 37,8 min n\u0259f\u0259ri (31%) qriqorianla\u015fm\u0131\u015f v\u0259 erm\u0259nil\u0259\u015fmi\u015f albanlar, 3,7 min n\u0259f\u0259ri (3%) k\u00fcrdl\u0259r olmu\u015fdur. Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n b\u00f6l\u00fc\u015fd\u00fcr\u00fclm\u0259sind\u0259 f\u0259al i\u015ftirak ed\u0259r\u0259k, X\u0259z\u0259ryan\u0131 torpaqlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259n Rusiya \u00e7ar\u0131 I Pyotr [1682\/89-1725] bu torpaqlarda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k v\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q planlar\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259nil\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259sin\u0259 b\u00f6y\u00fck \u00f6n\u0259m verirdi. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 o, 1724 il noyabr\u0131n 10-da erm\u0259nil\u0259r\u0259 \u00fcnvanlanm\u0131\u015f f\u0259rman imzalam\u0131\u015fd\u0131. F\u0259rmanda erm\u0259nil\u0259rin i\u015f\u011fal olunan Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, onlara mehribanl\u0131q g\u00f6st\u0259rilm\u0259si, bo\u015falm\u0131\u015f evl\u0259rin, m\u00fcnbit torpaqlar\u0131n onlara verilm\u0259si, m\u00fchafiz\u0259l\u0259rinin t\u0259\u015fkil edilm\u0259si, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n do\u011fma yerl\u0259rind\u0259n deportasiyas\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulurdu. Sonuncu S\u0259f\u0259vi h\u00f6kmdar\u0131 III Abbas\u0131 [1732-1736] y\u0131xaraq, hakimiyy\u0259t\u0259 g\u0259l\u0259n Nadir \u015fah\u0131n [1736-1747] onu qanuni h\u00f6kmdar kimi tan\u0131maqdan imtina ed\u0259n G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f b\u0259yl\u0259rb\u0259yiliyin\u0259 qar\u015f\u0131 c\u0259za t\u0259dbirl\u0259ri d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n alban m\u0259liklikl\u0259rinin m\u00f6vqeyini g\u00fccl\u0259ndirdi v\u0259 onlar\u0131n separatizmin\u0259 t\u0259kan verdi. Nadirin \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n (1747) sonra Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 xanl\u0131qlar yarand\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Ke\u00e7mi\u015f G\u0259nc\u0259-Qaraba\u011f \u0259yal\u0259tind\u0259 iki xanl\u0131q &#8211; G\u0259nc\u0259 v\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131qlar\u0131 meydana g\u0259ldi. Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 Az\u0259rbaycan\u0131n d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm yer tutmu\u015fdu v\u0259 bu xanl\u0131q \u0259slind\u0259 m\u00fcst\u0259qil bir d\u00f6vl\u0259t idi. Xanl\u0131\u011f\u0131n banisi P\u0259nah\u0259li xan [1747-1763] onun siyasi, sosial-iqtisadi v\u0259 m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131 sah\u0259sind\u0259 ciddi t\u0259dbirl\u0259r h\u0259yata ke\u00e7irdi. Xanl\u0131\u011f\u0131n siyasi m\u0259rk\u0259zi kimi \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259rinin \u0259h\u0259miyy\u0259ti artd\u0131. Qaraba\u011f-alban m\u0259liklikl\u0259rinin separat\u00e7\u0131hq f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 q\u0259tiyy\u0259tli m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131ld\u0131. Xanl\u0131\u011f\u0131 daha da inki\u015faf etdirm\u0259k v\u0259 Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 birl\u0259\u015fdirm\u0259k sah\u0259sind\u0259 P\u0259nah xan\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini o\u011flu \u0130brahimx\u0259lil xan [1763-1806] davam etdirdi. M\u0259liklikl\u0259r v\u0259 onlara k\u00f6m\u0259klik g\u00f6st\u0259r\u0259n Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n xanl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 t\u0259\u015fkil etdiyi &#8220;s\u0259lib y\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc&#8221; bo\u015fa \u00e7\u0131xd\u0131. XVIII \u0259srin sonunda A\u011fa M\u0259h\u0259mm\u0259d \u015eah Qacar [1795-1797] t\u0259r\u0259f\u0131nd\u0259n Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 artd\u0131. 1795-ci ild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n y\u00fcr\u00fc\u015f zaman\u0131 \u015eu\u015fa \u015f\u0259h\u0259ri 33 g\u00fcnl\u00fck m\u00fchasir\u0259y\u0259 tab g\u0259tirs\u0259 d\u0259, 1797-ci il h\u00fccumunda Qacar \u015eu\u015fan\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bildi, lakin burada sui-q\u0259sd n\u0259tic\u0259sind\u0259 \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. XVIII \u0259srin sonu &#8211; XIX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Rusiya imperiyas\u0131n\u0131n C\u0259nubi Qafqazda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259ti yenid\u0259n geni\u015fl\u0259ndi. 1801 ild\u0259 G\u00fcrc\u00fcstan imperiyaya qat\u0131ld\u0131, 1803 ild\u0259 Car-Balak\u0259n, 1804 ild\u0259 G\u0259nc\u0259 xanl\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011fal olundu. Bel\u0259 bir tarixi \u015f\u0259raitd\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 Rusiya imperiyas\u0131 il\u0259 K\u00fcr\u0259k\u00e7ay m\u00fcqavil\u0259sini imzalad\u0131 (1805, 14 may). Xanl\u0131q, \u0259slind\u0259, Rusiyaya ilhaq edildi. Qaraba\u011fda i\u015f\u011fal rejiminin qurulmas\u0131na ba\u015fland\u0131. 1822-ci ild\u0259 Qaraba\u011f xanl\u0131\u011f\u0131 l\u0259\u011fv edil\u0259r\u0259k adi \u0259yal\u0259t\u0259 \u00e7evrildi. Qaraba\u011fda komendant idar\u0259 \u00fcsulu yarad\u0131ld\u0131. \u00c7ar Rusiyas\u0131n\u0131n 1840-c\u0131 il 10 aprel tarixli idar\u0259-inzibati islahat\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011f \u0259yal\u0259ti \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131na \u00e7evrildi v\u0259 Kaspi vilay\u0259tin\u0259 (m\u0259rk\u0259zi \u015eamax\u0131) tabe edildi. Bununla da, Qaraba\u011f anlay\u0131\u015f\u0131 siyasi m\u0259nas\u0131n\u0131 itir\u0259r\u0259k, yaln\u0131z co\u011fraf\u0131 m\u0259fhum kimi qald\u0131. 1846 ild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n yeni inzibati-\u0259razi b\u00f6lg\u00fcs\u00fc zaman\u0131 \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131 yeni yarad\u0131lm\u0131\u015f \u015eamax\u0131 (1859 il-d\u0259n Bak\u0131) quberniyas\u0131na tabe edildi. 1867-ci ild\u0259 Yelizavetpol (G\u0259nc\u0259) quberniyas\u0131 yarad\u0131ld\u0131qda, \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131 bu d\u0259f\u0259 onun t\u0259rkibin\u0259 verildi. \u015eu\u015fa q\u0259zas\u0131n\u0131n \u0259razisind\u0259 Z\u0259ng\u0259zur, Cavan\u015fir v\u0259 C\u0259bray\u0131l q\u0259zalar\u0131 t\u0259\u015fkil edildi. \u00c7arizmin \u015eimali Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131 i\u015f\u011fal etm\u0259si, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 onun, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011f\u0131n erm\u0259nil\u0259\u015fdirilm\u0259sil\u0259 yana\u015f\u0131 gedirdi. 1828-ci ild\u0259 Rusiya ild\u0259 Qacar \u0130ran\u0131 aras\u0131nda, 1829-cu ild\u0259 is\u0259 Rusiya il\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si aras\u0131nda m\u00fcqavil\u0259l\u0259r imzalanmas\u0131ndan sonra erm\u0259nil\u0259rin yeni i\u015f\u011fal olunmu\u015f \u0259razil\u0259r\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Bu da, Qaraba\u011f \u0259halisinin etnik t\u0259rkibinin erm\u0259nil\u0259rin xeyrin\u0259 d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaratd\u0131.\u00a0 Qafqazda qo\u015funlar\u0131n ba\u015f komandan\u0131 P.Yermolovun g\u00f6st\u0259ri\u015fin\u0259 \u0259sas\u0259n 1823-c\u00fc ild\u0259 t\u0259rtib olunmu\u015f \u201cQaraba\u011f \u0259yal\u0259tinin t\u0259svirin\u201dd\u0259\u00a0 g\u00f6st\u0259rilirdi ki, bu \u0259yal\u0259tin qeydiyyat\u0131nda olan 20095 ail\u0259d\u0259n 15729-u (78,3%) az\u0259rbaycanl\u0131 , 4366- s\u0131 (21,7%) erm\u0259ni idi. C\u0259nubi Az\u0259rbaycandan v\u0259 Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si \u0259razisind\u0259n erm\u0259nil\u0259rin k\u00fctl\u0259vi \u015f\u0259kild\u0259 Qaraba\u011fa k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 burada yeni k\u0259ndl\u0259r (Mara\u011fal\u0131, Canyataq v\u0259 s.) meydana g\u0259lmi\u015fdi. M\u00f6vcud m\u0259lumatlara \u0259sas\u0259n, 1828-1830-cu ill\u0259r aras\u0131nda \u015eimali Az\u0259rbaycana, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Qaraba\u011fa \u0130randan 40 min, Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259sind\u0259n is\u0259 90 min erm\u0259ni k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fc.\u00a0 Erm\u0259nil\u0259rin Qaraba\u011f \u0259razisin\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si sonralar da davam etdirilmi\u015fdi. 1911-ci il\u0259 aid r\u0259smi m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, C\u0259nubi Qafqazda olan 1,3 milyon erm\u0259ninin 1 milyondan \u00e7oxu k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcl\u0259nl\u0259r idi. Art\u0131q 1916-c\u0131 ild\u0259 Qaraba\u011fda, xanl\u0131q s\u0259rh\u0259dl\u0259ri daxilind\u0259 \u0259halinin t\u0259xmin\u0259n 51%-i az\u0259rbaycanl\u0131, 46%-i is\u0259 erm\u0259ni idi. K\u00f6\u00e7k\u00fcn erm\u0259nil\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 m\u0259skunla\u015f\u0131rd\u0131. \u00c7arizmin erm\u0259nip\u0259r\u0259st siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin inzibati idar\u0259\u00e7ilikd\u0259 m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259si, k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259 prosesind\u0259 saylar\u0131n\u0131n s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131 onlar\u0131n iqtisadi potensial\u0131n\u0131n m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259sil\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunurdu. Erm\u0259nil\u0259r \u00e7arizmin h\u0259rt\u0259r\u0259fli d\u0259st\u0259yi v\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131 \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259rait say\u0259sind\u0259 Qafqaz\u0131n iqtisadi h\u0259yat\u0131nda da m\u00f6hk\u0259ml\u0259n\u0259 bildil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, sosal iqtisadi, h\u0259rbi-siyasi v\u0259 m\u0259d\u0259ni h\u0259yat\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 yer alan erm\u0259nil\u0259r Rusiyaya arxalanaraq, s\u0259rs\u0259m &#8220;B\u00f6y\u00fck Erm\u0259nistan&#8221; x\u00fclyas\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 u\u011frunda a\u00e7\u0131q m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Bu b\u0259dnam siyas\u0259tin \u0259sas t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 Qaraba\u011f, \u0130r\u0259van, Nax\u00e7\u0131van v\u0259 dig\u0259r Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131n\u0131n yerli t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman \u0259halisini m\u0259hv etm\u0259k v\u0259 bu torpaqlar\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k idi. XIX \u0259srin 90-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 erm\u0259nil\u0259rin havadarlar\u0131n\u0131n t\u0259hriki il\u0259 Osmanl\u0131 d\u00f6vl\u0259tind\u0259 m\u0259rk\u0259zi hakimiyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 ba\u015flad\u0131qlar\u0131 t\u0259cav\u00fczkar-separat\u00e7\u0131l\u0131q \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131 u\u011fursuzlu\u011fa d\u00fc\u00e7ar olduqdan sonra bu t\u0259cav\u00fczkar-separat\u00e7\u0131l\u0131q \u015eimali Az\u0259rbaycana ke\u00e7irildi. Bununla Qaraba\u011fdak\u0131 h\u0259rbi-siyasi v\u0259ziyy\u0259t daha da k\u0259skinl\u0259\u015fdirildi. Erm\u0259nil\u0259r 1905-ci ild\u0259 yerli az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 tarix\u0259 &#8220;erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman davas\u0131&#8221; ad\u0131 il\u0259 daxil olan d\u0259h\u015f\u0259tli soyq\u0131r\u0131m\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. Erm\u0259nil\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131lara qar\u015f\u0131 soyq\u0131r\u0131m\u0131 siyas\u0259ti Qaraba\u011fda daha faci\u0259li \u015f\u0259kil ald\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>1918-ci il may\u0131n 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin qurulmas\u0131 Qaraba\u011f\u0131n da tarixind\u0259 m\u00fch\u00fcm hadis\u0259 oldu. Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti Qaraba\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn tarixi \u0259razisini respublikan\u0131n ayr\u0131lmaz t\u0259rkib hiss\u0259si elan etdi v\u0259 burada siyasi hakimiyy\u0259tinin b\u0259rq\u0259rar edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi add\u0131mlar atma\u011fa ba\u015flad\u0131. Tiflisd\u0259 elan edilmi\u015f Erm\u0259nistan Respublikas\u0131 da Qaraba\u011fa \u0259sass\u0131z iddia ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc. V\u0259t\u0259n axtar\u0131\u015f\u0131nda olan erm\u0259ni-da\u015fnak mill\u0259t\u00e7il\u0259ri \u0130r\u0259van quberniyas\u0131n\u0131, Z\u0259ng\u0259zuru, Nax\u00e7\u0131van\u0131 v\u0259 Qaraba\u011f\u0131 yerli Az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halid\u0259n t\u0259mizl\u0259m\u0259kl\u0259 bu b\u00f6lg\u0259l\u0259ri d\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 Erm\u0259nistan \u0259razil\u0259rin\u0259 \u00e7evirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131lar. Bu niyy\u0259tin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si qanunsuz oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni-da\u015fnak mill\u0259t\u00e7il\u0259ri qanl\u0131 t\u0259cav\u00fcz yolu il\u0259 adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n b\u00f6lg\u0259l\u0259rin az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259halid\u0259n t\u0259mizl\u0259nm\u0259sin\u0259 ba\u015flad\u0131lar. H\u0259min t\u0259cav\u00fczkar planlar\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn erm\u0259ni mill\u0259t\u00e7il\u0259rinin s\u0259r\u0259ncam\u0131nda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck sayda h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259r var idi. \u00c7ar Rusiyas\u0131 v\u0259 b\u00f6y\u00fck d\u00f6vl\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n silahland\u0131r\u0131lan v\u0259 t\u0259\u015fkilatland\u0131r\u0131lan erm\u0259ni h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si \u0259razisind\u0259 erm\u0259ni muxtar qurumun yarad\u0131lmas\u0131na nail ola bilm\u0259dikd\u0259 b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 Qafqaza ax\u0131\u015fd\u0131lar v\u0259 \u00f6z silahlar\u0131n\u0131 az\u0259rbaycanl\u0131 \u0259haliy\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7evirdil\u0259r. Erm\u0259ni m\u0259nb\u0259l\u0259rinin m\u0259lumat\u0131na g\u00f6r\u0259, Birinci D\u00fcnya m\u00fcharib\u0259si ill\u0259rind\u0259 Rusiya ordusunun Qafqaz c\u0259bh\u0259sind\u0259ki d\u00f6y\u00fc\u015f hiss\u0259l\u0259rind\u0259 30 min, xidm\u0259ti hiss\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 40 min erm\u0259ni xidm\u0259t edirdi. Bundan \u0259lav\u0259 erm\u0259ni k\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t 9 drujina yarad\u0131laraq Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259si \u0259razisin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilmi\u015fdi. B\u00fct\u00fcn bu q\u00fcvv\u0259l\u0259r Osmanl\u0131 T\u00fcrkiy\u0259sinin par\u00e7alanmas\u0131na nail ola bilm\u0259dikd\u0259 Erm\u0259nistan adl\u0131 bir d\u00f6vl\u0259tin Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmas\u0131 plan\u0131n\u0131n icras\u0131na ba\u015flad\u0131lar ki, Qaraba\u011f \u0259razisi d\u0259 bu plana daxil idi.<\/p>\n\n\n\n<p>Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti H\u00f6kum\u0259ti yaranm\u0131\u015f v\u0259ziyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, 1919-cu il yanvar\u0131n 13-d\u0259 &#8220;Cavan\u015fir, \u015eu\u015fa, C\u0259bray\u0131l v\u0259 Z\u0259ng\u0259zur q\u0259zalar\u0131na general-qubernator t\u0259yin edilm\u0259si haqq\u0131nda&#8221; q\u0259rar q\u0259bul etdi. Bu v\u0259zif\u0259y\u0259 Xosrov Pa\u015fa b\u0259y Sultanov t\u0259yin edildi. X.Sultanov 1919-cu ilin fevral\u0131nda \u015eu\u015faya g\u0259l\u0259r\u0259k, v\u0259zif\u0259sinin icras\u0131na ba\u015flad\u0131. General-qubernatorluq t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259n \u0259m\u0259li t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 separat\u00e7\u0131l\u0131\u011fa t\u0259hrik olunan erm\u0259nil\u0259r Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tini tan\u0131maq m\u0259c\u00adburiyy\u0259tind\u0259 qald\u0131lar v\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 1919-cu il iyun ay\u0131n\u0131n 30-da \u201cQaraba\u011f erm\u0259ni\u00adl\u0259rinin Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti il\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti raz\u0131la\u015fmas\u0131\u201d imzaland\u0131. Bu raz\u0131la\u015fmaya \u0259sa\u00ads\u0259n Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259ti d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin m\u0259d\u0259ni muxtariyy\u0259tini tan\u0131y\u0131rd\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti is\u0259 \u00f6z \u0259razil\u0259rinin geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259si m\u0259qs\u0259di il\u0259 Qaraba\u011fda sabitlik yaranmas\u0131n\u0131 birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 ist\u0259mir v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 Qaraba\u011fa qar\u015f\u0131 silahl\u0131 m\u00fcdaxil\u0259d\u0259n v\u0259 t\u0259cav\u00fczkarl\u0131qlardan \u0259l \u00e7\u0259kmirdi. 1920-ci ilin mart ay\u0131n\u0131n sonlar\u0131nda Qaraba\u011fda erm\u0259ni t\u0259cav\u00fczkarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6z zirv\u0259sin\u0259 \u00e7atd\u0131. Az\u0259rbaycanda Novruz bayram\u0131n\u0131n qeyd edildiyi g\u00fcnl\u0259rd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n h\u0259rbi q\u00fcvv\u0259l\u0259ri Qaraba\u011fda t\u0259\u015fkilatlanm\u0131\u015f separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rl\u0259 birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k b\u00f6lg\u0259d\u0259 iri miqyasl\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyata ba\u015flad\u0131lar. Ancaq Az\u0259rbaycan h\u00f6kum\u0259tinin t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 v\u0259 C\u00fcmhuriyy\u0259t Ordusunun f\u0259dakarl\u0131\u011f\u0131 say\u0259sind\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259tinin v\u0259 erm\u0259ni separat\u00e7\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rinin t\u0259cav\u00fczkarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131 q\u0259tiyy\u0259tl\u0259 al\u0131nd\u0131 v\u0259 Qaraba\u011f \u0259razisind\u0259 Az\u0259rbaycan hakimiyy\u0259ti b\u0259rq\u0259rar edildi.<\/p>\n\n\n\n<p>1920-ci il aprelin 28-d\u0259 Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259ti s\u00fcqut etdikd\u0259n sonra, may\u0131n birinci yar\u0131s\u0131nda \u015eu\u015fa, C\u0259bray\u0131l, Cavan\u015fir q\u0259zalar\u0131nda sovet hakimiyy\u0259ti quruldu. 1920-ci il noyabr\u0131n 29-da Erm\u0259nistanda sovet hakimiyy\u0259ti elan edildikd\u0259n sonra, bol\u015fevik Rusiyas\u0131n\u0131n bilavasit\u0259 k\u00f6m\u0259yi v\u0259 i\u015ftirak\u0131 il\u0259 Z\u0259ng\u0259zurun b\u00f6y\u00fck bir hiss\u0259si erm\u0259nil\u0259r\u0259 verildi, n\u0259tic\u0259d\u0259, Nax\u00e7\u0131vanla Az\u0259rbaycan\u0131n dig\u0259r torpaqlar\u0131 bir-birind\u0259n ayr\u0131 sal\u0131nd\u0131. 1923-c\u00fc il iyulun 7-d\u0259 Qaraba\u011f\u0131n da\u011fl\u0131q hiss\u0259sind\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259tinin (DQMV) yarad\u0131lmas\u0131 il\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni erm\u0259ni separat\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 qoyuldu. Bu separat\u00e7\u0131l\u0131\u011fa Az\u0259rbaycan torpaqlar\u0131 hesab\u0131na \u00f6z \u0259razil\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirm\u0259k planlar\u0131ndan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259y\u0259n Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti r\u0259hb\u0259rlik edirdi. H\u0259min m\u0259qs\u0259dl\u0259 Moskvada olan havadarlar\u0131n\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 Erm\u0259nistan h\u00f6kum\u0259ti Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n \u0259razil\u0259rinin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f\u0131n Erm\u0259nistana verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. M\u0259s\u0259l\u0259n, Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259ri Q.Arutyunov 1945-ci ilin noyabr\u0131nda \u0130.Stalin\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259r\u0259k, Erm\u0259nistana biti\u015fik olan&nbsp; DQMV-nin Qaraba\u011f vilay\u0259ti kimi Erm\u0259nistan SSR-in t\u0259rkibin\u0259 daxil edilm\u0259si haqq\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259 qald\u0131rd\u0131. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Erm\u0259nistan r\u0259hb\u0259rinin m\u0259ktubu Az\u0259rbaycan\u0131n o zamank\u0131 r\u0259hb\u0259ri M.C.Ba\u011f\u0131rova g\u00f6nd\u0259rildi. Ba\u011f\u0131rovun 1945-ci il 10 dekabr tarixli cavab m\u0259ktubunda real faktlara \u0259saslanaraq bildirdi ki, Da\u011fl\u0131q Qaraba\u011f Muxtar Vilay\u0259ti \u0259razi c\u0259h\u0259td\u0259n he\u00e7 vaxt Erm\u0259nistan SSR-\u0259 biti\u015fik olmam\u0131\u015fd\u0131r v\u0259 bu vilay\u0259t \u0259razil\u0259rinin Erm\u0259nistana he\u00e7 bir aidiyyat\u0131 yoxdur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qaraba\u011f Az\u0259rbaycan\u0131n q\u0259dim tarixi b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259n biridir. Bu b\u00f6lg\u0259 Ki\u00e7ik Qafqaz da\u011flar\u0131 il\u0259 K\u00fcr v\u0259 Araz \u00e7aylar\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259razini \u0259hat\u0259 edir. B\u0259zi m\u0259lumatlara g\u00f6r\u0259, &#8220;Qaraba\u011f&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131 VII \u0259srd\u0259n etibar\u0259n i\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015f, &hellip; <a href=\"https:\/\/qarabagxeber.az\/?p=184\" class=\"more-link\">Read More<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":631,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[48],"tags":[],"class_list":["post-184","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-qarabagin-tarixi","entry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/184","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=184"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/184\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":632,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/184\/revisions\/632"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/631"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=184"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=184"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/qarabagxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=184"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}